Ó fẹ́rẹ̀ẹ́ tó ẹgbẹ̀rún mẹ́jọ (8,000) ènìyàn tí wọ́n ti gbọ́ pé wọ́n ti kú, ẹgbẹẹgbẹ̀rún àwọn mìíràn sì farapa nítorí ìsẹ̀lẹ̀ ilẹ̀ tó gbòde kan ní Turkey àti Syria ní ọjọ́ Ajé.
Ẹgbẹẹgbẹ̀rún ilé ló wó lulẹ̀ ní orílẹ̀-èdè méjèèjì, àwọn ilé iṣẹ́ ìrànlọ́wọ́ sì ń kìlọ̀ nípa àbájáde “àjálù” ní àríwá ìwọ̀ oòrùn Syria, níbi tí àràádọ́ta ọ̀kẹ́ àwọn ènìyàn tí wọ́n jẹ́ aláìní àti àwọn tí wọ́n ti ṣí kúrò nílé ti ń gbára lé ìrànlọ́wọ́ ìrànlọ́wọ́.
Àwọn ìsapá ìgbàlà ńlá ń lọ lọ́wọ́ pẹ̀lú àwùjọ àgbáyé tí wọ́n ń ṣe ìrànlọ́wọ́ nínú wíwá àti ìgbàpadà. Ní àkókò kan náà, àwọn ilé iṣẹ́ ti kìlọ̀ pé àwọn tí ìṣẹ̀lẹ̀ náà pa lè pọ̀ sí i.
Èyí ni ohun tí a mọ̀ nípa ìsẹ̀lẹ̀ ilẹ̀ náà àti ìdí tí ó fi burú tó bẹ́ẹ̀.
Ibo ni ilẹ̀ ríri náà ti kọlu?
Ọ̀kan lára àwọn ìsẹ̀lẹ̀ tó lágbára jùlọ tó wáyé ní agbègbè náà ní ọgọ́rùn-ún ọdún kan gbá àwọn olùgbé ibẹ̀ jìgìjìgì láti oorun wọn ní kùtùkùtù òwúrọ̀ ọjọ́ Ajé ní nǹkan bí agogo mẹ́rin òwúrọ̀. Ìsẹ̀lẹ̀ náà wáyé ní kìlómítà mẹ́tàlélógún (máìlì mẹ́rìnlá) ní ìlà-oòrùn Nurdagi, ní agbègbè Gaziantep ní Turkey, ní ìjìnlẹ̀ kìlómítà mẹ́rìnlá àti ààbọ̀ (máìlì mẹ́rìnlá àti ààbọ̀), gẹ́gẹ́ bí United States Geological Survey (USGS) ṣe sọ.
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìsẹ̀lẹ̀ ìsẹ̀lẹ̀ lẹ́yìn náà ló dún káàkiri agbègbè náà ní wákàtí díẹ̀ lẹ́yìn ìṣẹ̀lẹ̀ àkọ́kọ́ náà. Ìsẹ̀lẹ̀ ì ...
Ìjìnlẹ̀ tó lágbára tó 7.5 tó wáyé lẹ́yìn ìṣẹ̀lẹ̀ náà, tó bẹ́ ní nǹkan bíi kìlómítà 95 (máìlì 59) ní àríwá ìjìnlẹ̀ àkọ́kọ́, ló lágbára jùlọ nínú àwọn ìjìnlẹ̀ tó lé ní ọgọ́rùn-ún tó ti ṣẹlẹ̀ sẹ́yìn títí di ìsinsìnyìí.
Àwọn olùgbàlà ń sáré pẹ̀lú àkókò àti àwọn ohun afẹ́fẹ́ láti fa àwọn tó yè bọ́ kúrò nínú àwọn ìdọ̀tí ní ẹ̀gbẹ́ méjèèjì ààlà náà. Gẹ́gẹ́ bí àjọ ìjábá orílẹ̀-èdè náà ti sọ, ilé tó lé ní 5,700 ní Turkey ti wó lulẹ̀.
Ìsẹ̀lẹ̀ ilẹ̀ tó wáyé ní ọjọ́ Ajé náà tún jẹ́ ọ̀kan lára àwọn tó lágbára jùlọ tí Tọ́kì ti ní ní ọ̀rúndún tó kọjá - ìsẹ̀lẹ̀ tó tóbi tó 7.8 tó wáyé ní ìlà oòrùn orílẹ̀-èdè náà ní ọdún 1939, èyí tó yọrí sí ikú tó lé ní 30,000, gẹ́gẹ́ bí ìwé ìròyìn USGS ti sọ.
Kí ló dé tí ìsẹ̀lẹ̀ fi ń ṣẹlẹ̀?
Ilẹ̀ ìsẹ̀lẹ̀ máa ń ṣẹlẹ̀ ní gbogbo kọ́ńtínẹ́ǹtì ní àgbáyé – láti orí òkè gíga jùlọ ní àwọn òkè Himalaya sí àwọn àfonífojì ìsàlẹ̀ jùlọ, bíi Òkun Òkú, sí àwọn agbègbè tí ó tutù gidigidi ní Antarctica. Síbẹ̀síbẹ̀, ìpínkiri àwọn ìsẹ̀lẹ̀ wọ̀nyí kì í ṣe àìròtẹ́lẹ̀.
Ìwé ìròyìn USGS ṣàpèjúwe ìsẹ̀lẹ̀ ilẹ̀ gẹ́gẹ́ bí “ilẹ̀ tí ó mì tìtì tí ìyọ́kúrò lójijì bá ṣẹlẹ̀. Àwọn ìdààmú inú ìpele òde ilẹ̀ ayé ń ti àwọn ẹ̀gbẹ́ àṣìṣe náà papọ̀. Ìdààmú ń pọ̀ sí i, àwọn àpáta sì ń yọ́ lójijì, wọ́n ń tú agbára jáde nínú àwọn ìgbì omi tí ń rìn la inú ilẹ̀ ayé kọjá, tí ó sì ń fa ìgbọ̀nsẹ̀ tí a ń nímọ̀lára nígbà ìsẹ̀lẹ̀ ilẹ̀.”
A ń wọn ilẹ̀ ríri nípa lílo àwọn ohun èlò ìṣàn ilẹ̀, èyí tí ó ń ṣe àkíyèsí àwọn ìgbì ilẹ̀ ríri tí ó ń rìn káàkiri ayé lẹ́yìn ìsẹ̀lẹ̀ ilẹ̀ ríri kan.
Ọ̀pọ̀lọpọ̀ lè mọ ọ̀rọ̀ náà “Richter Scale” èyí tí àwọn onímọ̀ sáyẹ́ǹsì ti lò tẹ́lẹ̀ fún ọ̀pọ̀ ọdún, ṣùgbọ́n ní àwọn ọjọ́ wọ̀nyí wọ́n sábà máa ń tẹ̀lé Modified Mercalli Intensity Scale (MMI), èyí tí ó jẹ́ ìwọ̀n tí ó péye jù fún ìwọ̀n ìsẹ̀lẹ̀, gẹ́gẹ́ bí USGS ti sọ.
Báwo ni a ṣe ń wọn àwọn ilẹ̀ ìsẹ̀lẹ̀
Kí ló dé tí èyí fi léwu tó bẹ́ẹ̀?
Ọ̀pọ̀ nǹkan ló ti mú kí ìsẹ̀lẹ̀ yìí burú tó bẹ́ẹ̀. Ọ̀kan lára wọn ni àkókò ọ̀sán tó ṣẹlẹ̀. Bí ìsẹ̀lẹ̀ náà ṣe bẹ̀rẹ̀ ní òwúrọ̀ kùtùkùtù, ọ̀pọ̀ ènìyàn ló wà lórí ibùsùn wọn nígbà tó ṣẹlẹ̀, wọ́n sì ti di ara wọn mọ́lẹ̀ lábẹ́ àwókù ilé wọn báyìí.
Ni afikun, pẹlu eto oju ojo tutu ati ojo ti n lọ kiri ni agbegbe naa, awọn ipo ti ko dara ti jẹ ki awọn igbiyanju igbala ati imularada ni awọn ẹgbẹ mejeeji ti aala naa nira diẹ sii.
Ooru ti lọ silẹ gidigidi, ṣugbọn ni ọjọru a nireti pe yoo lọ silẹ ni awọn iwọn diẹ si isalẹ odo.
Agbègbè tí ìfúnpá kò pọ̀ tó ń rọ̀ sílẹ̀ lọ́wọ́lọ́wọ́ lórí Turkey àti Syria. Bí ìyẹn bá ti ń lọ, èyí yóò mú kí afẹ́fẹ́ tútù díẹ̀ sí i láti àárín gbùngbùn Turkey, gẹ́gẹ́ bí onímọ̀ nípa ojú ọjọ́ àgbà ti CNN, Britley Ritz, ti sọ.
A sọtẹlẹ pe yoo jẹ -4 degrees Celsius (24.8 degrees Fahrenheit) ni Gaziantep ati -2 degrees ni Aleppo ni owurọ ọjọrú. Ni ọjọbọ, asọtẹlẹ naa yoo dinku si -6 degrees ati -4 degrees ni ọna kan.
Ipò náà ti mú kí ó ṣòro fún àwọn ẹgbẹ́ ìrànlọ́wọ́ láti dé agbègbè tí ó ní ìṣòro náà, Mínísítà Ìlera Tọ́kì Fahrettin Koca sọ, ó sì fi kún un pé àwọn ọkọ̀ òfúrufú kò lè gbéra ní ọjọ́ Ajé nítorí ojú ọjọ́ tí kò dára.
Láìka àwọn ipò náà sí, àwọn aláṣẹ ti ní kí àwọn olùgbé ilé kúrò fún ààbò ara wọn nítorí ìbẹ̀rù pé àwọn ìmìtìtì ilẹ̀ míràn yóò wáyé lẹ́yìn ìṣẹ̀lẹ̀ náà.
Pẹ̀lú ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìbàjẹ́ ní orílẹ̀-èdè méjèèjì, ọ̀pọ̀ ènìyàn ti bẹ̀rẹ̀ sí í béèrè ìbéèrè nípa ipa tí àwọn ètò ìkọ́lé ìbílẹ̀ lè kó nínú ìṣẹ̀lẹ̀ ìbànújẹ́ náà.
Onímọ̀ ẹ̀rọ ìṣètò USGS Kishor Jaiswal sọ fún CNN ní ọjọ́ ìṣẹ́gun pé Turkey ti ní ìrírí àwọn ìsẹ̀lẹ̀ tó ṣe pàtàkì nígbà kan rí, títí kan ìsẹ̀lẹ̀ tó wáyé ní ọdún 1999 èyí tó ṣẹlẹ̀ níkọlu guusu iwọ-oorun Tọkió sì pa ènìyàn tó ju ẹgbẹ̀rún mẹ́rìnlá lọ.
Jaiswal sọ pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ apá kan ní Turkey ni a ti yàn gẹ́gẹ́ bí àwọn agbègbè ewu ilẹ̀ ríri gíga, nítorí náà, àwọn ìlànà ìkọ́lé ní agbègbè náà túmọ̀ sí wípé àwọn iṣẹ́ ìkọ́lé gbọ́dọ̀ kojú irú àwọn ìṣẹ̀lẹ̀ wọ̀nyí, àti ní ọ̀pọ̀lọpọ̀ ìgbà yẹra fún ìwólulẹ̀ búburú - tí a bá ṣe é dáadáa.
Ṣùgbọ́n kìí ṣe gbogbo ilé ni a kọ́ gẹ́gẹ́ bí ìlànà ilẹ̀ ríri ti ilẹ̀ Turkey òde òní, Jaiswal sọ. Àìtó nínú àwòrán àti ìkọ́lé, pàápàá jùlọ nínú àwọn ilé àtijọ́, túmọ̀ sí wípé ọ̀pọ̀ ilé kò lè fara da bí ìjì líle náà ṣe le tó.
“Tí o kò bá ṣe àwọn ètò wọ̀nyí fún agbára ìjìnlẹ̀ tí wọ́n lè dojú kọ ní ìgbésí ayé iṣẹ́ ọnà wọn, àwọn ètò wọ̀nyí lè má ṣiṣẹ́ dáadáa,” Jaiswal sọ.
Jaiswal tún kìlọ̀ pé ọ̀pọ̀lọpọ̀ àwọn ilé tí ó dúró ní ipò náà lè “di aláìlera gidigidi nítorí àwọn ìsẹ̀lẹ̀ alágbára méjì tí a ti rí tẹ́lẹ̀. Àǹfààní díẹ̀ ṣì wà láti rí ìsẹ̀lẹ̀ lẹ́yìn náà tí ó lágbára tó láti mú àwọn ilé tí ó ti bàjẹ́ náà wó lulẹ̀. Nítorí náà, nígbà ìgbòkègbodò ìsẹ̀lẹ̀ lẹ́yìn yìí, àwọn ènìyàn yẹ kí wọ́n ṣọ́ra gidigidi láti wọ inú àwọn ilé tí ó ti bàjẹ́ náà fún àwọn ìsapá ìgbàlà wọ̀nyí.”
Àkókò ìfìwéránṣẹ́: Feb-08-2023
